Mindfulness a nurt skoncentrowany na rozwiązaniu – potencjał przenikania się dwóch podejść w psychoterapii
Współczesna psychoterapia charakteryzuje się rosnącym zainteresowaniem integracją podejść teoretycznych i metod pomagania, co znajduje odzwierciedlenie zarówno w praktyce klinicznej, jak i w literaturze naukowej. W ostatnich dekadach popularność zyskuje praktyka mindfulness, czyli uważności wywodząca się z tradycji medytacyjnych. Obecnie adaptowana jest do kontekstu psychoterapeutycznego a jej skuteczność potwierdzona licznymi badaniami empirycznymi. Równolegle rozwija się terapia skoncentrowana na rozwiązaniu (Solution Focused Brief Therapy SFBT), która akcentuje zasoby klienta, orientację na przyszłość oraz pragmatyczne podejście do procesu zmiany. Chociaż oba podejścia odwołują się do odmiennych założeń teoretycznych można dostrzec ich potencjalną komplementarność. Analiza możliwości integracji tych perspektyw wskazuje na obiecujący kierunek rozwoju praktyki psychoterapeutycznej.
Język jako narzędzie terapeutyczne
,,Granice mojego języka wyznaczają granice mojego świata’’ Ludwig Wittgenstein
Podobieństw między dwoma omawianymi podejściami można doszukiwać się w teorii konstruktywizmu językowego. W psychologii rozumie się ją jako proces konstruowania przez jednostki i społeczeństwo własnego rozumienia świata, otaczającej rzeczywistości i doświadczeń osobistych za pomocą języka i interakcji. Język odgrywa kluczową rolę w kształtowaniu mentalnych modeli świata i interpretacji zjawisk. Narracje są kolektywnymi wytworami interakcji społecznych, a zarazem podstawowymi narzędziami, dzięki którym ludzie tworzą i artykułują swój świat (Rasiński, 2009). W terapii konstruktywistyczne podejście znajduje zastosowanie w rekonstrukcji narracji klienta i tworzeniu alternatywnych historii, które umożliwiają zmianę. Terapia skoncentrowana na rozwiązaniu jest metodą opartą na odpowiedniej rozmowie z klientami. Zakłada, że sposób, w jaki klienci mówią o swoim życiu – słowa i język, których używają – może pomóc im dokonywać użytecznych zmian. SFBT określa się zatem jako język zmiany (Ratner, George, Iveson, 2017). Rozmowa terapeutyczna może być rozumiana jako współtworzenie przez klienta i terapeutę rzeczywistości społecznej w obszarze językowym. W myśl założeń SFBT terapeuta nie zmienia życia klienta bezpośrednio, lecz poprzez odpowiednie prowadzenie rozmowy wspiera zmianę sposobu opowiadania o własnym życiu, co prowadzi do zmiany sposobu myślenia. Ten natomiast wpływa na kreowanie rzeczywistości w bardziej konstruktywny i wspierający sposób. Steve de Shazer – psychoterapeuta i pionier omawianego nurtu – przyjmował perspektywę konstruktywistyczną, opartą na przekonaniu, że człowiek raczej tworzy rzeczywistość, niż ją odkrywa. Poststrukturalistyczne podejście, bliskie praktykom SFBT, zakłada unikanie obiektywizacji. Dzięki temu niekonstruktywne założenia uznawane za niezmienne mogą zostać podważone, co może nadać klientowi poczucie sprawczości. (Ratner, George, Iveson, 2017). Język opisu siebie i świata nie jest neutralny – tworzy mapę rzeczywistości i wpływa na sposób jej przeżywania. Skoncentrowanie się na rozwiązaniu pozwala zmieniać znaczenie doświadczeń: z problemu w wyzwanie, z przeszkody w okazję do odkrywania zasobów. Przesunięcie języka i narracji otwiera nowe możliwości życia. Terapia staje się wtedy współtworzeniem znaczeń, które nadają kierunek i sens przyszłym działaniom (EBTA, 2022). Aktywne poszukiwanie zasobów klienta, stosowanie pochwał i szczerych komplementów są narzędziami, które pozwalają klientowi zdobywać nowe sposoby opisywania rzeczywistości. Każda jednostka funkcjonuje w obrębie własnych pojęć językowych. To założenie stanowi punkt wyjścia do stosowania przeformułowań i nadawania nowego kontekstu doświadczeniom życiowym – kontekstów, które sprzyjają wzrostowi, rozwojowi i budowaniu życia, w którym klient może lepiej funkcjonować. Przekierowywanie uwagi klienta jest formą pracy terapeutycznej, która umożliwia nadawanie doświadczeniom nowych znaczeń. Podobną praktykę odnajdujemy w nurcie Mindfulness. Istotnym elementem procesu jest uświadamianie klientowi jego odrębności od własnych myśli (proces defuzji). Celem jest uniknięcie nadmiernego analizowania, przeciążenia lękiem i trudnymi myślami. Klient uczy się rozdzielać siebie od własnych myśli i emocji, rozumiejąc, że nie są one tożsame z jego osobą i nie muszą determinować jego życia. Myśli traktuje się jako „wydarzenia mentalne”, wobec których można zachować dystans. Praktyka skupienia i medytacji sprzyja osiąganiu takiego stanu. Jon Kabat-Zinn – twórca programu Redukcja Stresu Oparta na Uważności (Mindfulness Based Stress Reduction, MBSR) – porównuje myśli do fal pojawiających się i znikających w polu świadomości. Podkreśla ich przemijalny charakter oraz fakt, że mają one tendencję do przyciągania uwagi zwłaszcza wtedy, gdy wiążą się z silnymi emocjami. Dzięki praktyce uważności klient uczy się, że niezależnie od emocjonalnego ładunku myśli, nie muszą one dominować nad jego nastrojem i zachowaniem. Mogą pozostać jedynie myślami. Uważność pomaga w demaskowaniu nawykowej skłonności do sabotowania własnej wolności poprzez bezrefleksyjne utożsamianie się z emocjami. Praktyka ta nie polega na eliminowaniu uczuć ani ignorowaniu myśli, lecz na świadomym odpowiadaniu na nie zamiast nieświadomej reaktywności. Uczy myśleć i czuć w sposób, który chroni przed przytłoczeniem (Kabat-Zinn, 2020). Skupienie się na chwili obecnej, świadome przeżywanie trudnych momentów i podejmowanie decyzji, by zaangażować się w nie z pełną uwagą, może zmienić ich percepcję. Trudne doświadczenia mogą stać się okazją do rozwoju, nauką cierpliwości, współczucia, asertywności oraz głębszego poznawania siebie. W ujęciu mindfulness podkreśla się, że umysł często stwarza więcej ograniczeń, niż istnieje w rzeczywistości. W terapii skoncentrowanej na rozwiązaniu wsparcie psychologiczne polega na zmianie sposobu myślenia i języka, a w konsekwencji – działania. Język stosowany przez terapeutów można określić jako „język rozwiązań” (Taylor, 2007). Dzięki temu klient nie tkwi w pesymistycznych rozważaniach pogłębiających trudny stan psychofizyczny. Podobnie trening uważności zachęca do rozwijania konstruktywnego sposobu myślenia, redukuje ruminacje depresyjne, obsesyjne schematy myślowe oraz błędy poznawcze. Zatrzymuje też łańcuch zdarzeń uruchamianych przez reaktywne myśli (Kabat-Zinn, 2020). Wpływ myśli na procesy psychosomatyczne został udowodniony w badaniach naukowych i znajduje swoje odzwierciedlenie w praktyce omawianych podejść. Zarówno SR jaki i mindfulness koncentrują się na roli języka i poszukiwaniu skutecznych sposobów posługiwania się nim.
Praca poznawcza
,,Częściej cierpimy w wyobraźni niż w rzeczywistości’’ Seneka
Terapia skoncentrowana na rozwiązaniu i mindfulness posiadają w sobie elementy teorii poznawczych. W ujęciu poznawczym zakłada się, że myśli, emocje i zachowania jednostki pozostają ze sobą w ścisłym związku, a modyfikacja niekorzystnych wzorców myślenia prowadzi do poprawy nastroju i bardziej adaptacyjnych form zachowania. Szczególną rolę przypisuje się przekonaniom i postawom automatycznym, które często nasilają trudności emocjonalne oraz utrwalają zachowania dysfunkcjonalne. W SFBT, podobnie jak w mindfulness, odnajdujemy wyraźny komponent pracy poznawczej, której celem jest zmiana sposobu myślenia oraz ukierunkowanie uwagi klienta na bardziej konstruktywne perspektywy (Darmody, Madden, Sharry, 2007). Oba podejścia stosują techniki przeformułowywania, choć czynią to odmiennymi metodami. W SFBT odbywa się to przede wszystkim poprzez specyficzny język terapii, pytania ukierunkowujące i narracje skupione na zasobach (Darmody, Madden, Sharry, 2007). W praktyce mindfulness natomiast przeformułowanie dokonywane jest poprzez ćwiczenie uważnej obecności, zmianę sposobu odnoszenia się do myśli i rozpoznawanie ich jako zjawisk nietrwałych. Szczególnie istotnym obszarem pracy w ujęciu uważności jest problematyka automatyzmów określanych mianem „autopilota” – działań wykonywanych bezrefleksyjnie, w przeciwieństwie do świadomych zachowań nacechowanych uważnością. Automatyczne myśli i reakcje często prowadzą do utrwalania dysfunkcjonalnych schematów. Nauka zauważania i uświadamiania sobie tych procesów stwarza szansę na wyjście poza ich ograniczenia (Penman, Williams, 2014). Ważnym elementem praktyki mindfulness jest także postawa nieosądzania (jest to jedna z siedmiu zasad wspomnianego treningu MBSR), odseparowanie się od procesu klasyfikowania doświadczanych zjawisk. Proces osądów zachodzi zazwyczaj nieświadomie i nie zawsze ma obiektywne podstawy, ponieważ jego źródłem są wcześniejsze schematy poznawcze, przewidywania i przekonania jednostki. W konsekwencji mogą dominować oceny negatywne odebrane jako realistyczne. Rozpoznawanie oceniania jako specyficznej właściwości umysłu pozwala traktować je w kategoriach zjawisk mentalnych, które – podobnie jak inne myśli – są ulotne i przemijające. W momencie zauważenia oceniającej myśli kluczowe staje się zatrzymanie i niepodążanie za nią, aby nie uruchamiać dalszych sekwencji osądów prowadzących do wzrostu napięcia. W ujęciu Kabata-Zinna (2020) myśl nie jest rzeczywistością, lecz jedynie wewnętrznym komentarzem, któremu można świadomie nadać dystans. Mechanizmy poznawcze są wykorzystywane również w SFBT. Narzędzia takie jak pytanie o cud, pytania o zasoby czy język suppozycji stanowią formy reframingu, które umożliwiają klientowi spojrzenie na własne doświadczenie z odmiennych, bardziej wspierających perspektyw. Podobnie jak w praktyce mindfulness, ich celem jest otwarcie nowych możliwości poznawczych i poszerzenie repertuaru konstruktywnych reakcji.
Obserwacja jako czynnik zmiany
,,Nie myśl, ale obserwuj’’ Steve de Shazer
McCollum (2007) w swoim artykule na temat szkoleń w praktyce SR, powołując się na nauki czerpane od de Shazera oraz doświadczenia warsztatowe u Kabat-Zinna, podkreśla fundamentalne znaczenie postawy obserwacji w pracy terapeutycznej. Autor wskazuje na wartość praktykowania obserwacji bez założeń inspirowanej technikami mindfulness oraz integrowania jej z procesem budowania świadomej wizji przyszłości klienta, dostrzegania doświadczeń sprzed pojawienia się trudności oraz ,,wyjątków bez problemów” w życiu obecnym. Tego rodzaju uważne ukierunkowanie pozwala na konstruowanie nowej jakości rzeczywistości w kontekście życia klienta. W ujęciu mindfulness obserwacja skupia się przede wszystkim na doświadczeniu chwili obecnej, bez odniesień do przeszłości czy przyszłości. Uważność sprzyja więc utrzymaniu postawy bezstronnej obserwacji, w której wystarczające jest odnotowanie sytuacji i własnej reakcji na nią. To właśnie ta perspektywa sprzyja pogłębionemu rozumieniu własnych procesów poznawczych oraz umożliwia dostrzeżenie myśli, zamiast ich automatycznego przyjmowania. Efektem tego jest wzrost samoświadomości oraz poczucia sprawczości (Kabat-Zinn, 2020). Zarówno w mindfulness, jak i w terapii SR, obserwacja pełni funkcję emancypacyjną; sprzyja uwalnianiu się od ograniczających założeń oraz poszerzaniu perspektywy poznawczej. Jedną z kluczowych zasad praktyki mindfulness jest tzw. „umysł początkującego”. Rozumie się ją jako gotowość przeżywania każdego doświadczenia w taki sposób, jakby zaistniało po raz pierwszy: bez uprzedzeń, schematów interpretacyjnych i oczekiwań, a z otwartością i ciekawością. Tego rodzaju nastawienie umożliwia wyjście poza ograniczenia wynikające z wcześniejszych doświadczeń i kierowanie uwagi ku nowym możliwościom rozwojowym. W nurcie SR zasada ta znajduje swój odpowiednik w postawie „niewiedzy” terapeuty (DeJong, 2007). Zakłada ona, iż to klient pozostaje ekspertem w zakresie własnego życia, a rolą terapeuty jest wspieranie go w odkrywaniu zasobów oraz rozwiązań, zamiast narzucania gotowych interpretacji. Milton Erickson – uznawany za jednego z inspiratorów terapii SR – podkreślał, że warto uznać pomysły i odkrycia klienta za wartościowe wskazówki na drodze do stworzenia unikalnego, autorskiego rozwiązania. Nieświadomość bowiem nie jest wyłącznie źródłem konfliktów (jak postulowała psychoanaliza), lecz stanowi także rezerwuar zasobów i mądrości, mogących wspierać proces zmiany (Klajs, Lipman, 2011). Postawa ta znajduje również odzwierciedlenie w sposobie słuchania praktykowanym w terapii SR inspirowanym duchem mindfulness. Można ją określić jako słuchanie z perspektywy wspomnianego „umysłu początkującego”, które charakteryzuje się otwartością, uważnością i ciekawością wobec doświadczeń drugiej osoby oraz brakiem założeń i własnych pomysłów. Choć wiedza specjalistyczna psychoterapeuty pozostaje istotnym zasobem, to jednak w wielu sytuacjach to właśnie taki typ słuchania – odmienny od słuchania „eksperckiego”, stosowanego przy stawianiu diagnoz – okazuje się szczególnie wartościowy w procesie wspierania klienta w odkrywaniu własnych rozwiązań. Aktywne zaangażowanie klienta w jego proces terapeutyczny można znaleźć w optyce medycyny partycypacyjnej (Kabat-Zinn, 2020), gdzie podkreśla się znaczenie komunikacji osób w relacjach pomocowych. Optyka ta uwypukla znaczenie dialogu i wspólnego dochodzenia do celu we wszelkich procesach terapeutycznych.
Akceptacja
,,Nie ma w tobie nic tak złego, czego to, co masz w sobie dobrego, nie mogłoby naprawić” Baruch Shalem
Jak wskazano wcześniej, SFBT opiera się na założeniu, że klienci są ekspertami od własnego życia – posiadają sprawczość, zasoby oraz zdolność do wyznaczania wartości. Koncentracja na rozwiązaniach sprzyja zatem transformacji autopercepcji: od postrzegania siebie jako osoby „uwikłanej w problem” ku perspektywie jednostki zdolnej do tworzenia życia zgodnego z własnymi wartościami, odkrywania osobistych kompetencji i zasobów, a także wzmacniania odporności psychicznej. W efekcie proces ten prowadzi do wzrostu satysfakcji, poczucia wpływu oraz głębszego rozumienia siebie (EBTA, 2022). Centralnym elementem tej przemiany jest poczucie sprawczości. Stanowi ono nie tylko podstawowy wymiar zdrowia psychicznego, ale także – jak pokazują liczne badania – jeden z najlepiej udokumentowanych predyktorów wprowadzania trwałych i pozytywnych zmian w życiu (Kabat-Zinn, 2020). Wspieranie tej postawy uznaje się więc za kluczowy czynnik sprzyjający skuteczności oddziaływań psychoterapeutycznych. Podobną ideę odnajdujemy w podejściu mindfulness, w którym jedną z fundamentalnych zasad jest postawa ufności. Polega ona na rozwijaniu wiary we własne odczucia, intuicje i zdolności, co umożliwia pełniejsze wykorzystywanie posiadanych zasobów. Dzięki praktykowaniu uważności wobec ciała i umysłu jednostka uczy się lepszego samopoznania, a tym samym umacnia przekonanie o własnej skuteczności. Z ufności naturalnie wyłania się kolejny kluczowy wymiar – akceptacja. W kontekście praktyki medytacyjnej oznacza ona pełne przyjmowanie każdej chwili taką jaką jest, bez oceniania jej czy narzucania sobie określonych stanów emocjonalnych. Skupienie na doświadczeniu „tu i teraz” pozwala na jego pełne przeżycie i nadanie mu znaczenia. Terapeuta czerpiący z praktyki akceptacji jest w stanie, pracując w nurcie SR, traktować klienta z pełną akceptacją niezależnie od gotowości z jaką on przychodzi (Darmody. Madden, Sharry, 2007). W tym miejscu widoczna staje się bliskość omawianych nurtów z koncepcją Carla Rogersa. Rogersowska wiara w zdolność człowieka do rozwoju oraz postawa empatii i akceptacji ze strony terapeuty stanowią bowiem wspólny fundament skuteczności oddziaływań psychoterapeutycznych zarówno w podejściu SR, jak i w praktyce mindfulness.
Podsumowanie
Mindfulness i terapia skoncentrowana na rozwiązaniu, choć wywodzą się z odmiennych tradycji, wykazują liczne punkty styczne i potencjał wzajemnego uzupełniania się. Oba podejścia akcentują zasoby klienta, jego sprawczość oraz możliwość kształtowania życia poprzez zmianę sposobu myślenia i przeżywania doświadczeń. Wspólnymi obszarami są m.in. rola języka w procesie zmiany, praca poznawcza nad automatyzmami myślowymi, rozwijanie postawy obserwacji oraz praktyka akceptacji. Integracja tych perspektyw sprzyja tworzeniu bardziej elastycznych i skutecznych interwencji terapeutycznych. Mindfulness wzbogaca nurt skoncentrowany na rozwiązaniu o pogłębioną uważność i zdolność dystansowania się od myśli, natomiast SFBT nadaje uważności wymiar pragmatyczny poprzez język zmiany i orientację na przyszłość. Oba podejścia, czerpiąc z humanistycznej tradycji empatii i akceptacji klienta, otwierają drogę do budowania bardziej autentycznego, satysfakcjonującego życia.
Bibliografia
Darmody, M., Madden, B., Sharry, J. (2007). W poszukiwaniu rozwiązania. Łódź: Galaktyka
DeJong, P. (2007). Praktyka uczenia przez opowiadanie o sukcesie. W: T.S. Nelson (red.), Edukacja i szkolenie w terapii krótkoterminowej skoncentrowanej na rozwiązaniach (69-70). Kraków: Księgarnia Akademicka
Kabat-Zinn, J. (2020). Życie, piękna katastrofa. Warszawa: Czarna Owca
McCollum, E. (2007). Zjedz jeden rodzynek. W: T.S. Nelson (red.), Edukacja i szkolenie w terapii krótkoterminowej skoncentrowanej na rozwiązaniach (69-70). Kraków: Księgarnia Akademicka
Penman, D., Williams, M. (2014). Mindfulness. Trening uważności. Warszawa: Samo Sedno.
Rasiński, L. (2009). Język dyskurs społeczeństwo. Warszawa: PWN
Ratner, H., George, E., Iveson C. (2017). Terapia krótkoterminowa skoncentrowana na rozwiązaniu. 100 najważniejszych tez, założeń i technik. Brzezia Łąka: Poligraf
Schwab, M. (2025). Pustka działa: Ośmiel się wejść w ciszę. Psychoterapia Skoncentrowana na Rozwiązaniu, 1, s.26-39
Sundman, P., Wheeler, J., Schwab, M., van der Hoorn, S., Cabié, M.-C., Pakrosnis, R., Wolf, F., Dierolf, K., & Hjerth, M. (2022). Założenia teoretyczne Podejścia Skoncentrowanego na Rozwiązaniu. Norderstedt: Books on Demand
Taylor, L. (2007). Mini-mapa krótkoterminowej terapii skoncentrowanej na rozwiązaniach. W: T.S. Nelson (red.), Edukacja i szkolenie w terapii krótkoterminowej skoncentrowanej na rozwiązaniach (69-70). Kraków: Księgarnia Akademicka